Słowniczek łaciny w księgach parafialnych

Poniższe słowa pojawiają się w niemal każdym akcie. Przy każdym podajemy znaczenie, a w nawiasie typową odmianę, która może Cię zaskoczyć.

• natus, nata: urodzony, urodzona,
• baptizatus, baptizata: ochrzczony, ochrzczona,
• matrimonium: małżeństwo, ślub,
• defunctus, defuncta: zmarły, zmarła,
• sepultus, sepulta: pochowany, pochowana,
• pater: ojciec (w akcie często patris, w dopełniaczu),
• mater: matka (w akcie często matris),
• filius, filia: syn, córka,
• patrinus, matrina: ojciec chrzestny, matka chrzestna,
• testes: świadkowie,
• sponsus, sponsa: oblubieniec, oblubienica,
• uxor: żona, vidua: wdowa, vidus: wdowiec,
• legitimus: prawy, ślubny, a illegitimus: nieślubny,
• anno: w roku, die: dnia, mensis: miesiąca,
• parochus: proboszcz, presbyter: ksiądz.

Warto zapamiętać, że słowa występują w różnych przypadkach. Zapis „filius Joannis” oznacza „syn Jana”, bo imię ojca stoi w dopełniaczu. Gdy spotkasz nieznane słowo, sprawdź, czy nie jest formą odmienioną słowa, które już znasz.

Polskie imiona zapisywano w formie łacińskiej: Jan to Joannes, Józef to Josephus, Wojciech to Adalbertus, Stanisław to Stanislaus, Marcin to Martinus, Katarzyna to Catharina, Anna zostaje Anna, a Marianna to Marianna lub Maria Anna. Nazwisko zwykle pozostawało w brzmieniu polskim, choć nieraz otrzymywało końcówkę łacińską, zwłaszcza w dopełniaczu.

Miesiące łacińskie często zapisywano skróconymi nazwami: Januarii, Februarii, Martii, Aprilis, Maii, Junii, Julii, Augusti. Od września do grudnia stosowano formy zakończone na bris, a więc Septembris, Octobris, Novembris, Decembris. Czasem miesiące zapisywano cyframi rzymskimi, co mylnie przypomina numery dni.

Daty bywają zapisywane z użyciem określeń świątecznych, na przykład „w dzień Wniebowzięcia”. Wtedy trzeba ustalić datę święta w danym roku, co wymaga kalendarza liturgicznego.

Akt chrztu składa się z kilku stałych elementów. Na początku podany jest rok, dzień i nazwa parafii. Następnie pojawia się informacja o ochrzczeniu dziecka z imieniem, a potem dane rodziców: imię i nazwisko ojca, imię oraz nazwisko panieńskie matki. Dalej wymieniono rodziców chrzestnych i duchownego, który udzielił sakramentu.

W aktach małżeństwa oprócz oblubieńców podaje się ich rodziców, wiek i stan, czyli kawaler, panna, wdowa lub wdowiec, oraz świadków. W aktach zgonu najważniejsze są wiek zmarłego, przyczyna śmierci, jeśli ją wpisano, oraz informacja o rodzinie.

Przykład uproszczonej formuły: „Anno Domini 1840 die 12 Maii baptizatus est Joannes, filius legitimus Josephi et Mariannae”. Czytamy: w roku Pańskim 1840, dnia 12 maja ochrzczony został Jan, prawy syn Józefa i Marianny. Rozbijając zdanie na części i dopasowując słowa ze słowniczka, odczytasz większość zapisów.

Prawdziwym wyzwaniem nie jest gramatyka, tylko pismo odręczne. Pisarze skracali słowa, łączyli litery i używali znaków specjalnych, na przykład kreski nad słowem oznaczającej opuszczone litery. Litery u, n i m łatwo pomylić, podobnie c i e, a duże litery bywają ozdobne.

Pomaga kilka nawyków. Szukaj najpierw liczb i imion, bo je rozpoznasz najłatwiej, a słowa wokół wywnioskujesz z kontekstu. Porównuj ten sam wyraz w kilku miejscach tej samej księgi, ponieważ pisarz miał własny charakter pisma i powtarzał tę samą formę. Zaznaczaj fragmenty niepewne w nawiasie, zamiast je zgadywać.

Uważaj na zmiany w obrębie parafii. Księgi prowadzili różni duchowni, więc po zmianie proboszcza zmienia się charakter pisma, układ aktu, a nawet język. Nie zakładaj, że to, co działało dla jednego rocznika, zadziała dla następnego.

Dobrą metodą jest zrobienie własnej karty z najczęstszymi słowami i formułami. Wydrukuj ją i trzymaj obok skanu. Przy każdej księdze dopisuj nowe słowa, które napotkasz, razem z tłumaczeniem. Po kilkunastu aktach okaże się, że odczyt idzie coraz szybciej.

Jeśli czas lub pismo są przeszkodą, możesz skorzystać z gotowego odczytu. Przesyłasz skan, a otrzymujesz tłumaczenie z wyodrębnionymi imionami, datami i miejscami oraz oznaczonymi fragmentami niepewnymi. Nie zastępuje to nauki, ale pozwala szybko zobaczyć sens aktu i zdecydować, które księgi warto czytać dokładniej.

• Zapisuj wersję oryginalną obok tłumaczenia.
• Odnotowuj parafię, rok i numer aktu przy każdym wpisie.
• Porównuj dane z innymi aktami tej samej rodziny.

Gdy opanujesz podstawy, warto poszerzyć słowniczek o słowa związane z okolicznościami aktu. Przydają się zwłaszcza określenia stanu i zawodu: agricola (rolnik), faber (rzemieślnik), molitor (młynarz), nobilis (szlachetnie urodzony, szlachcic), famosus (poważany, tytuł dla mieszczan i zamożnych chłopów), laboriosus (pracowity, określenie chłopa), colonus (osadnik, gospodarz).

Przydatne bywają też słowa dotyczące miejsca i rodziny: pagus lub villa (wieś), oppidum (miasteczko), civitas (miasto), domus (dom), frater (brat), soror (siostra), avus (dziadek), avia (babcia), vitricus (ojczym), noverca (macocha). Do tego dochodzą określenia czasu, na przykład hora (godzina), mane (rano), vespere (wieczorem), nocte (w nocy).

W aktach zgonu spotkasz słowa opisujące przyczynę, takie jak febris (gorączka), senectus (starość), infans (niemowlę) i partus (poród). Nie wszystkie wpisy je zawierają, ale gdy się pojawiają, bywają źródłem ciekawych informacji o życiu rodziny.

Przykład drugi: „Die 3 Februarii defuncta est Catharina, uxor Stanislai, annorum 60”. Czytamy: dnia 3 lutego zmarła Katarzyna, żona Stanisława, lat 60. Wystarczy, że rozpoznasz uxor, defuncta i annorum, aby ustalić sens zapisu.

Notuj w swoim słowniczku także formy odmienione, które napotkasz, bo to one najczęściej stwarzają trudność. Po kilkudziesięciu aktach zauważysz, że sama praktyka robi więcej niż lektura podręcznika.

Najszybciej uczysz się na własnych aktach. Weź jeden akt chrztu z Twojej rodziny i przepisz go literka po literce, nawet jeśli nie rozumiesz wszystkiego. Potem podkreśl wyrazy ze słowniczka i uzupełnij pozostałe. Taki przepis uczy rozpoznawania kształtów liter lepiej niż jakikolwiek kurs.

Następnie weź kilka aktów z tej samej księgi i porównaj formuły. Zauważysz, że proboszcz używał stałych zwrotów, więc po trzecim czy czwartym akcie zaczniesz przewidywać następne słowa. To normalne i bardzo pomocne, bo kontekst wypełnia luki w nieczytelnych miejscach.

Akty po łacinie, rosyjsku, niemiecku i polsku możesz przesłać do odczytu na stronie odczyt aktów metrykalnych, a wyniki trafiają prosto do Twojego drzewa na stronie drzewo genealogiczne online. Dzięki temu nie musisz uczyć się całej gramatyki, żeby poznać swoich przodków.